فرعون‌هايى چون « احمس » اول ، « تحوتمس » سوم ، « آمنحوتپ » دوم ، « توت عنخ آمون » ، « رامسس دوم » ، « مرنپتاح » و « ستى » دوم كه خروج اسرائيليان در روزگار آنها گمان زده شده است و در اين كه كدام يك از آنان فرعون موسى است ، بگومگوهايى بوده ، به دست آمده است . « 1 » و اين خود از معجزه‌هاى بزرگ و شگفت قرآن كريم است . 5 . دربارهء اين گزارش تورات ( اول پادشاهان ، 6 : 1 ) كه سليمان 480 سال پس از خروج اسرائيليان از مصر ، معبد خويش را بنا كرد ، - گزارشى كه از ديد برخى پژوهشگران بسيار دشوارى آفرين است « 2 » - نيز پيش‌تر سخن گفتيم و نشان داديم كه چه دشوارىهايى در راه پذيرش آن نشسته است . گذشته از اين كه ديدگاهى كه خروج بنى اسرائيل از مصر را در روزگار مرنپتاح مىداند نيز گزارش ديگرى از تورات را ( سفر خروج ، 1 : 11 ) پشتوانه دارد ، گزارشى گوياى اين كه فرعون ، اسرائيليان را در ساختن دو شهر فيتوم و رامسس به بيگارى و بردگى گرفته بود . و بر پايهء همين دو گزارش ناهمگون است كه پژوهشگران براى خروج اسرائيليان از مصر دو تاريخ جداگانه از تورات به دست آورده‌اند ، دو تاريخى كه بيش از دويست سال با يكديگر ناسازگارى و دوگانگى دارند . ب ) بررسى دليل‌ها و ديدگاه‌هاى موافقان از آنچه گذشت ، به خوبى آشكار شد كه دليل‌هاى مخالفان اين ديدگاه ، كه مرنپتاح همان فرعونى است كه خروج اسرائيليان از مصر در روزگار او بوده است . دليل‌هايى بسنده و پذيرفتنى نبودند ، تا بتوان بر پايهء آنها ، اين ديدگاه را ناروا شمرد يا ناديده گرفت ، ديدگاهى كه مىتوان آن را افزون بر آنچه پيش از اين گفته‌ايم ، با پشتوانه‌هاى ديگرى نيز استوارتر داشت ، اينك پاره‌اى از آنها : يكم : از گزارش تورات برمىآيد كه شهر « رامسس » ( - بىرامسس ) همان شهرى است كه خروج اسرائيليان از مصر به سوى صحراى سينا و سپس چهل سال بيابان گردى از آنجا آغاز شده است ، و مشهور است كه شهر « بىرامسس » را تنها رامسس دوم بنياد نهاده است و نه

--> ( 1 ) . بنگريد به : سليم حسن ، مصر القديمة ، 4 / 217 ، 501 ، 692 ، 693 ؛ 6 / 357 - 359 ؛ 8 / 673 - 698 ؛ احمد فخرى ، مصر الفرعونية ، 390 - 392 ؛ آلن گاردنر ، مصر الفراعنة ، 350 - 351 ؛ نيز : C . D . Noblecourt , op - cit , p . 173 , 215 . ( 2 ) . M . F . Unger , Archaeology and the Old Testament , Michigan ، 1954 ، p . 141 .